"De keuze wel of niet abortus kwam niet vanzelfsprekend"

Met het uitkomen van de biografie van oud-politicus Dries van leek het me gepast als oud-voorzitter en begeleider van de werkgroep JSCP om weer eens een artikel te schrijven en ditmaal over abortus. De Latijnse naam is Abortus Provocatus Lege Artis en opzettelijke vruchtafdrijving is de medische term voor het voortijdig afbreken van een zwangerschap door (medisch) ingrijpen. Medio 2008 is er niemand in Nederland die nooit heeft gehoord van de abortuswet, die het legaal maakt in bepaalde situaties om een abortus te ondergaan. Maar dat was wel eens anders, in dit artikel van de geschiedenis van abortus, hoe feminisme vocht voor gelijke rechten, kerken tegen de abortus waren en de hoofdrolspeler op het Binnenhof de heer Dries van Agt.

Abortus in geschiedenis

Abortus kwam niet de ene op de andere dag uit de lucht vallen, vanaf de oudheid al was abortus een gewone praktijk alleen anders dan we het nu kennen. Al was het verboden voor doktoren om een abortus te voeren vanwege de eed van Hippocrates, waren er methodes om een abortus op te wekken. Van barbaarse instrumenten van met een breinaald tot jezelf van een hoogte te laten vallen. Maar ook veel verder terug in de tijd in de tijd van de Maya's werden ongeboren baby's gedood voor genoegdoening aan de goden van de zon en de maan. Ook in het oude Japan kwam abortus voor, hoewel dit vaker in een vroeg stadium gebeurde bij een ongeboren kind.

Vanaf de komst van het Christendom meer dan 1500 jaar geleden tot de Franse Revolutie aan het einde van de 18e eeuw was abortus strikt verboden en strafbaar in Europa maar natuurlijk kwam het in de tijd ook voor. In de 20e eeuw kwam daar verandering in. In Nazi-Duitsland waren Nazi-beleidsmakers verantwoordelijk voor een abortusprogramma datals doel had om kinderen van door Hitler beschouwde ondervolken, zieke of misvormde baby's weg te werken. Vaak gebeurde dit onder vreselijke omstandigheden, ook in concentratiekampen kwamen deze praktijken voor. In die tijd pleegden de vrouwen ook zelf abortus als ze terecht kwamen in een kamp omdat het vaak de standaard praktijk was door geweld de zwangerschap af te breken of wachten na de geboorte en het kind per direct te vermoorden doormiddel van de gaskamer. De gruwelijkste manier wad door een baby tegen de muur gooien. Ook werden er experimenten gedaan in sommige kampen op zwangere vrouwen, de beroemdste dokter rond dit soort praktijken was De engel des Doods; Dr. Josef Mengele. Maar ook Joodse dokters die de kans kregen te werken in deze kampen waren soms met tegenzin genoodzaakt abortus te plegen. Een bekende dokter hierin waar ook een film over is gemaakt was Dokter Gisella Perl die werkte in het kamp van Dr. Mengele. Tot de jaren 70 was abortus in veel landen verboden. Een uitzondering was de Sovjet-Unie en het eveneens communistische China waar abortus een manier is om overbevolking tegen te gaan.

Feminisme, Bloemenhove en de abortuswet

Zoals eerder genoemd brachten de jaren 70 veel veranderingen, een belanrijk onderdeel daarvan was de opkomst van het feminisme. Vrouwen eisten het recht om zelf te kunnen beslissen over hun lichaam, en dus ook de mogelijkheid om veilig en legaal abortus te kunnen laten plegen.

De eerste abortuskliniek is altijd een beetje buiten beschouwing gehouden van het grote publiek. Maar op 27 februari 1971 opende de eerste abortuskliniek (illegaal) het Mildredhuis in Arnhem zijn deuren. In die tijd werd het betaald door de publieke omroep de Vara. In hetzelfde jaar werd ook de Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind (VBOK) opgericht, die ervan uitgaat dat het menselijk leven vanaf de conceptie beschermwaardig is. Terwijl een aantal abortusklinieken werden geopend vloog in Den Haag pas de vlam in de pan dat ten tijden van het Kabinet-Den Uyl Vice-premier en Minister van Justitie Dries van Agt op de één op de andere dag zonder overleg de abortuskliniek "Bloemenhove" te sluiten. Dit was na zijn uitspraken over een zogenaamde "Abortusexplosie" zoals hij het noemde.

In het politiek Den Haag van 1976 was er nog geen CDA, die stond nog in de startblokken. Maar de KVP (Katholieke Volkspartij) van Minister van Agt zag abortus niets minder dan een doodzonde, waar het Vaticaan met name de Paus zeer op tegen was. Op 18 mei 1976 liet hij de kliniek sluiten voor "nader onderzoek". De pro-abortus beweging was hier buitengewoon ontstemt over. De linkse partijen van toen en de VVD van Hans Wiegel wilden het voorleggen aan de rechter. Hoewel er een motie aangenomen kwamen de beroemde woorden "Ik zal de motie niet uitvoeren" uit de mond van Van Agt. Zijn sterke afkeur voor abortus was bekend in Den Haag, in 1973 had een kamerlid van D66 al geweigerd staatssecretaris te worden vanwege het conservatieve standpunt over abortus van Van Agt.

Van Agt zag kreeg niet de kans de kliniek lang te sluiten, gesteund door de vrouwenbeweging wist een PvdA-minister een plan van Van Agt voor een nieuwe inval in de kliniek te voorkomen. Twee weken later deed de rechter een uitspraak en kliniek mocht open blijven. Van Agt verloor de kwestie Bloemenhove.

Maar Bloemenhove kende een groter staartje dan mensen ooit hadden kunnen denken. In 1980 was de laatste massademonstratie van de anti-abortuslobby in Nederland. Ongeveer 20.000 mensen liepen mee, maar dat had weinig effect. Uit diverse stukken lopend uit 1972 tot 1981 wisten Jacob de Ruiter (CDA) en Leendert Ginjaar (VVD) de abortuswet te realiseren onder het kabinet van niemand minder dan de anti-abortus Minister-president Van Agt. In de tweede kamer waren er 76 stemmen voor, 74 stemmen tegen, in de eerste kamer 38 voor, 37 tegen. De Wet Afbreking Zwangerschap (Wafz) was daarmee werkelijkheid geworden. En sinds 1984 is abortus provocatus toegestaan onder bepaalde voorwaarden. De ingreep mag alleen worden verricht in daartoe bestemde klinieken of ziekenhuizen, er geldt een wachttijd van vijf dagen en niemand kan verplicht worden aan abortus mee te werken. Het was voornamelijk voor de vrouwenbeweging een grote overwinning.

Al zou je denken dat daarmee hoe pijnlijk dan ook het dossier gesloten zou zijn. Enkele partijen zoals de SGP en de ChristenUnie zijn altijd principieel tegen de abortus geweest. In 2005 werd de Wet afbreking zwangerschap geëvalueerd, er moesten veranderingen komen. Dit toch al zo tegen het zere been van de CU die op dit moment ook in het kabinet zit, die als enige troost meer voorlichting en aandacht rondom adoptie na een bevalling kreeg.

Abortus over de grens

Abortus was niet alleen een Nederlands fenomeen. Ook in andere landen zorgt het onderwerp voor heftige discussies. In België leiden het tot de beroemde abortuscrisis, omdat koning Boudewijn als staatshoofd met gewetensbezwaren de wet niet kon ondertekenen. Daarom werd voor één dag de Koning onmogelijkheid tot regeren verklaard waardoor de Ministerraad van Wilfried Martens hem kon ondertekenen. Maar er waren ook landen die al veel eerder waren een abortuswet hadden, de Sovjet-Unie kreeg onder Lenin al in 1920 al een abortuswet, en in 1966 werd er in het Verenigd Koninkrijk een abortuswet ingevoerd.

Het Katholieke Polen dat tot 1989 bij de Sovjet-Unie hoorde kent sinds 1994 een strikte abortuswet. De inwoners van Portugal lieten via een democratisch referendum weten tegen abortus te zijn en daardoor kwam maar een beperkte legalisering van abortus. In landen zoals Malta, Chili, Nicaragua en El Salvador is abortus tot op de dag van vandaag nog steeds verboden. Het Vaticaan onder leiding van de Paus oefent nog steeds druk uit op landen om abortus weer te laten verbieden.

In de Verenigde Staten van Amerika moest het hoge rechtshof in de beroemde rechtszaak Roe vs. Wade in 1973 de knoop doorhakken en gaf vrouwen het recht om een abortus te laten plegen. Deze zaak houdt de Amerikanen tot de dag vandaag bezig, vooral de Republikeinse partij van George Bush heeft diverse malen geprobeerd om abortus weer illegaal te maken om zo conservatieve Christenen tevreden te stemmen.

Conclusie

In elk land heeft abortus heeft veel stof doen opwaaien, het gaat tenslotte om menselijk leven. Zolang er een abortuswet is zullen mensen zijn er voor zijn en zullen er mensen zijn die tegen zijn. Het blijft een constant gevecht vooral in de politieke arena om het wel of niet strenger te maken of in sommige gevallen te verbieden of juist goed te keuren. Abortus is in Nederland een heel gewoon begrip, maar vaak vergeet de jonge generatie de lange strijd die vooraf ging aan deze luxe. In sommige andere landen is men nog steeds genoodzaakt om onder levensbedreigende situaties met breinaalden of vergif abortus zonder hulp van een gekwalificeerde dokter te ondergaan.